Erken Dönem Şîa'sı Nasıl Mezhebe Dönüştü?

Başlangıçta Şiîlik, İsnâaşeriyye mensuplarının ve hatta Sünnîlerin sandığının aksine, birbiri ardına gelen on iki imamdan oluşan ve muhalif Şiî gurupların imamlık iddiasında bulunan kimseleri desteklemek amacıyla kendisinden uzaklaştığı bir inanç sistemi değildir. Erken dönem Şiîlik artık son dönemde görülen İmâmiyye bakış açısı ile değerlendirilmemelidir. Bu gerçeklik de bir zamanların meşhur sorularını ortadan kaldırmakta ve başka soruları gündeme getirmektedir. Zeydîlere göre Ali Zeynelâbidîn kesinlikle bir imam değildir. Zeydîler asla İsnâaşeriyye'den kopup ayrılmamışlardır. Çünkü Zeydîliğin sistemleştiği dönemde On iki İmamcılar henüz ortaya çıkmamış ve On ikinci imam henüz gündeme gelmemiştir. Aynı şekilde Muhammed bin el-Hanefiyye gibi, Fâtımî soyundan olmayan imamları, birçok Şiî grubun imam olarak benimsemiş olması, artık garip- senecek bir durum değildir. Çünkü diğer Araplar gibi, erken dönem Şiîleri, baba soyundan gelen, yani Muhammedin kızının soyundan değil de Aliden olan imamları da benimsemişlerdir. Hz. Peygamber'le olan akrabalık devreye girdiğinde diğer amcalar bile bu konuyla ilişkilendirilebilmiştir. Bundan dolayı bütün Şiî gayretlerin en etkilisi bir anlamda Abbâsîleri tahta oturtmuş olanıdır. Erken dönem İslamında birçok geçişken akım vardır ve bunların büyük bir kısmı Sünnîlik içinde erimiştir. O halde Şiîlik bu kaderden nasıl kaçmış ve kendi ayırt edici farklılıklarını nasıl muhafaza etmiş ve derinleştirebilmiştir? Bu süreç içindeki pek çok unsurdan ikisi, Gulâtın bâtınî bağımsızlığı ve Cafer el-Sâdıkın imâmeti konusundaki, mezhebî eğilimlerin sahip olduğu stratejik avantajlar olarak görünmektedir.

Shiism was not at first, as orthodox Twelvers an deven Sunnis would have it, a consistent cult of the twelve imam sone after another, from which various dissident Shiite groups diverged in favor of one or another alternative claimant. The early Shia is no longer to be viewed from the standpoint of later Imamism; and this fact obviates some once-popular questions, raising new ones in their place. For Zaydis, Ali Zayn al-Abidin was no imam at all. The Zaydis never parted company with the Twelvers at all; for in the days when Zaydism was being formu- lated there were as yet no Twelvers, for the Twelfth Imam had not yet come upon the scene. Similarly, it need no longer be regarded as strange, as it used to be, that so many Shiites could accept as imam non-Fatimids, like Muhammad ibn al-Hanafiya; for it is now recognized that for the early Shiites, as for the other Arabs, it was descent in the male line which counted-that is, from Ali, not primarily from Muhammads daughter. And so far as relationship to the Prophet entered the case, even the other uncles were not ruled out. Hence the most effective of all Shiite efforts, in one sense, was the one which put the Abbasids on the throne. There were many cross-currents in early Islam; most were absorbed into the Suni synthesis. How was Shiism able to escape this fate and maintain and deepen its characteristic differences? Two of the several elements in the process are the spiritual independence of the Ghulat and the strategic advantages of the sectarian tendencies in the imamate of Jafar al-Sadiq.