IX/XV. Asır Osmanlı Toplumunda Halvetîlik ve Halvetîler

VIII/XIV. asrın sonlarında Ömer Halvetî tarafından, Azerbaycan’da kurulan Halvetiyye Tarîkatı, İslam coğrafyasının en yaygın tarîkatlarından biridir. Halvetiyye Tarîkatı’ndan, pek çok kol ve şûbe zuhur etmiştir. Hakk ve sünnî bir tarîkat olarak değerlendirilen bu tarîkat, kurucusu hayatta iken yaygınlık kazanmasa bile, tarîkatın öne çıkan şahsiyetleri ve onların halîfeleri vasıtasıyla İslam dünyasının pek çok noktasına ulaşmayı başarmıştır. Halvetiyye Tarîkatı’nın yaygınlık kazandığı yerlerden biri de Osmanlı Devleti’nin hâkimiyet sahası içinde bulunan Anadolu’dur. Bu tarîkatın, Osmanlı Anadolusu’nda yayılması, yoğunluklu olarak Şeyh Sadreddîn Hıyavî’nin halîfeleri ve yine onun bir başka halîfesi olan Yahyâ-yı Şirvânî’nin halîfeleri vasıtasıyla olmuştur. Dolayısıyla Halvetiyye’nin, Anadolu’ya sistematik bir biçimde iki şeyhin dört halîfesi vasıtasıyla geldiğini söylemek mümkündür. Bunlar: Şeyh Sadreddîn Hıyavî’nin halîfesi Pîr İlyas Amasyavî; Yahyâ-yı Şirvânî’nin halîfelerinden olan Alâeddîn Rûmî, Pîr Muhammed Bahâeddîn Erzincânî ve Habîb Karamânî’dir. Halvetiyye Tarîkatı’nı Osmanlı Anadolusu’na getiren şahsiyetlerin yanında tarîkatın Anadolu’da yayılmasını sağlayan önemli Halvetîler de vardır. Bunlardan bir kısmı kol kuracak kadar tesirli iken bir kısmı eserler yazmak suretiyle tasavvuf kültürünün yerleşmesine katkı sağlamış, diğer bir kısmı da bulundukları bölgeyi ihyâ ve irşad ile tarîkatın yaygınlık kazanmasında önemli bir rol oynamıştır. Tarîkatın, Osmanlı Anadolusu’nda yayılmasını hızlandıran en önemli etmen İstanbul’a ulaşmasıdır. İlk olarak Fatih Sultan Mehmed zamanında Alâeddîn Rûmî vasıtasıyla İstanbul’da görülen Halvetiyye’nin yaygınlaşması, II. Bayezid zamanında İstanbul’a giden Cemâl Halvetî ile farklı bir boyut kazanmıştır. Kırktan fazla şûbesiyle Osmanlı Anadolusu’nda en yaygın tarîkatlardan biri olan Halvetiyye, sadece halk arasında değil, devlet erkânı nezdinde de hüsnükabul görmesiyle müstesna bir yere sahiptir. Bu tarîkat, IX/XV. asırda üç ve takip eden asırda bir olmak üzere bünyesinden çıkan dört ana kol ile adeta Osmanlı toplumunun tasavvufî hayatına yön vermiştir.

VIII / XIV. The Khalwatıyya Order, which was founded in Azerbaijan by Ömer Halvetî at the end of the century, is one of the most common sects of the Islamic geography. This sect, which is regarded as a true and sunni sect, although it did not become widespread while its founder was alive, it managed to reach many points of the Islamic world through the prominent personalities of the sect and their caliphs. One of the places where the Khalwatıyya Order became widespread is Anatolia, which is within the domination area of the Ottoman State. The spread of this sect in Ottoman Anatolia was mainly through the caliphs of Sheikh Sadreddin Hıyavî and another of his caliphs, Yahyâ-yi Şirvânî. Therefore, it is possible to say that Halvetiyye came to Anatolia systematically through the four caliphs of two sheikhs. These are: Pîr İlyas Amasyavî, the caliph of Sheikh Sadreddin Hıyavî; Alâeddîn Rmî, who is one of the caliphs of Yahyâ-yı Şirvânî, Pîr Muhammed Bahâeddîn Erzincânî and Habîb Karamânî.. In addition to the personalities who brought the Khalwatıyya Sect to Ottoman Anatolia, there are also important Khalwatıs who helped spread the order in Anatolia. While some of them were influential enough to establish branches, some of them contributed to the settlement of Sufism culture by writing works. The most important factor accelerating the spread of the sect in Ottoman Anatolia is its arrival in Istanbul. The spread of Khalwatıyya, which was first seen in Istanbul during the reign of Sultan Mehmed the Conqueror, through Alâeddîn Rumi, II. It gained a different dimension with Cemâl Halvetî, who went to Istanbul during the time of Bayezid. Khalwatıyya, which is one of the most common sects in Ottoman Anatolia with its more than forty branches, has an exceptional place not only among the people but also in the eyes of the state officials. This sect, IX / XV. With its four main branches, three in a century and once in the following century, it guided the mystical life of the Ottoman society.