Hanefilerde usul-furu ilişkisi: Bedaiu's-sanai örneği

Akademik çevrelerde, usul ilkeleri ile fürû arasındaki ilişki tartışılmaktadır. Kimi akademisyenler bunların ayrı ele alınması gerektiğini savunurken, diğerleri ayrılmaz bir bütün olduğunu ileri sürmektedir. Araştırmamız, fıkıh usulünün fürû kitaplarındaki pratik yansımalarını inceleyerek bu tartışmaya katkı sunmaktadır. Hanefî fürûsunun usul üzerine inşa edilip edilmediği, usul-fürû ilişkisinin teorik veya pratik boyutları ve fürûnun kendine has özellikleri gibi temel sorulara cevap aramaktadır. Bu kapsamda, Hanefî mezhebinin temel fürû kitaplarından Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾiʿ’nin Tahâret, Beyʿ ve Sirkat bölümlerindeki fıkhî meselelerde usul kaidelerinin kullanımı ve konumu analiz edilmiştir. Araştırma içerisinde görüldüğü üzere usul ve fürû arasında birbirinden ayrılmasını engelleyen güçlü bir ilişki tespit edilmiştir. Kâsânî’nin bu ilişkiye verdiği önem, değerli bir fıkıh eseri ortaya koymasını sağlamıştır. Bu bağlamda fıkıh usulü işlevselliğini korumakta ve görevini etkin biçimde sürdürmektedir. Nitekim Kâsânî, fıkıh usulünü eserinde bazı amaçlar çerçevesinde kullanmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır: Farklı mezhep imamlarının görüşlerine itiraz etmek, mezhebin kurucu imamlarının görüşlerini değerlendirmek, kendi görüşünü desteklemek, farklı görüşler arasında tercih yapmak, meşâyihin kavillerini elemek, Hanefî âlimlerinin görüşlerini eleştirmek ve birbiriyle çelişkili görünen rivayetlerdeki teâruzu gidermek. Ayrıca hüküm istinbatında da fıkıh usulünden yararlanmış, Hanefî usulü kaidelerini genellikle aynen uygulamış ve bunlara ek olarak farklı usul kaidelerinden de istifade etmiştir. Hakkında nas bulunmayan meselelerde gösterdiği tavır da gerçekten dikkat çekici olmuştur. Araştırmamızın sonuçları, fıkıh usulünün genel konumu ve işlevine dengeli yaklaşılması gerektiğini göstermektedir. Bu metodolojinin sadece tarihsel bir araç olduğunu düşünmek yanlış olduğu gibi, günümüz meselelerinin çözümünde tek başına yeterli olduğunu iddia etmek de hatalıdır. Dengeli yaklaşım, hem usul hem de fürûdan yeterince ve birlikte istifade etmektir. Bu sebeple, usul ile fürû arasındaki güçlü ve dinamik bağ bu araştırmada vurgulanmıştır.

In academic circles, the relationship between methodological principles and derivative rulings is being debated. While some academics argue that these should be treated separately, others maintain that they form an inseparable whole. Our research contributes to this discussion by examining the practical reflections of Islamic legal methodology in books of derivative rulings. It seeks to answer fundamental questions such as whether Hanafi derivative rulings were built upon methodology, the theoretical or practical dimensions of the methodology-derivative relationship, and the distinct characteristics of derivative rulings. In this context, the usage and position of methodological principles have been analyzed in the juristic issues found in the Purification, Sales, and Theft chapters of Badāʾiʿ al-ṣanāʾiʿ, one of the fundamental books of Hanafi derivative rulings. As seen in the research, a strong relationship that prevents separation has been identified between methodology and derivative rulings. Kāsānī’s emphasis on this relationship enabled him to produce a valuable work of Islamic jurisprudence. In this context, legal methodology maintains its functionality and continues its role effectively. Indeed, Kāsānī used legal methodology in his work for several purposes, including: objecting to the views of different school leaders, evaluating the opinions of the founding imams of the school, supporting his own view, making choices between different opinions, filtering the sayings of the al-Mashāyikh, criticizing the views of Hanafi scholars, and resolving apparent contradictions in conflicting narrations. Additionally, he benefited from legal methodology in deriving rulings, generally applied Hanafi methodological principles as they were, and also made use of different methodological principles. His approach to matters lacking explicit textual evidence was particularly noteworthy. Our research results indicate that a balanced approach to the general position and function of legal methodology is necessary. It is wrong to think of this methodology as merely a historical tool, just as it is erroneous to claim that it alone is sufficient in solving contemporary issues. The balanced approach is to make adequate and combined use of both methodology and derivative rulings. Therefore, the strong and dynamic connection between methodology and derivative rulings has been emphasized in this research.