Klasik Türk edebiyatı materyali olarak işlevsel sözlükler ve Ferrî divanı örneği

Klasik Türk edebiyatı, yaklaĢık altı asır devam etmiş ve günümüze pek çok divan, mesnevi ve mensur eser miras bırakmış bir edebî gelenektir. Düşünce dünyası, zihniyet, hayata bakış tarzı, kültür, dil gibi pek çok hususta yaşanan değişimler klasik Türk edebiyatı metinlerinin günümüzde anlaşılmasını zorlaştırmaktadır. Söz konusu metinlerin dünyasına girebilmek için kimi durumlarda sözlükler tek başına yeterli olmamaktadır. İşlevsel sözlükler ve bağlamlı dizinler, klasik Türk edebiyatı metinlerinin anlaşılmasında kolaylık sağlayan materyallerdir. Hazırlanma aşamasında sözlük, ansiklopedi, makale, edebiyat tarihleri gibi pek çok kaynak kullanılan işlevsel sözlük ve bağlamlı dizinler, metinleri anlama hususunda zaman ve emekten tasarruf sağlayan çalışmalardır. Bu çalışma ile klasik Türk edebiyatı eğitiminde işlevsel sözlüklerden nasıl yararlanılabileceği ele alındıktan sonra 18. yüzyılda yaşamış Ferrî Mehmed Efendi‟nin Divanı"nın işlevsel sözlüğü ve bağlamlı dizini örnek bir materyal olarak hazırlanmıştır. Divan‟da geçen kelime ve kelime gruplarının anlamları alfabetik sıra gözetilerek bağlamlarıyla birlikte verilmiş, gerekli kelime ve kavramlar için kelimenin anlamının yanında açıklamalar yapılmıştır. Bu sayede okuyucu, kelimenin anlamının hemen altında kelimenin mısra içinde nasıl kullanıldığını görebilme imkânını yakalamakta, Şiirin anlam dünyasına nüfuz edebilmektedir. Çalışmanın giriş bölümünde araştırmanın konusu, amacı, problem durumu ve öneminden bahsedilmiştir. Birinci bölüm olan kuramsal çerçeve bölümünde edebiyat ve eğitim, kelime hazinesi, sözlüklerin eğitim ve öğretimdeki yeri, işlevsel sözlük çalışmaları gibi konulara değinilmiş ve TEBDİZ (Tarih ve Edebiyat Metinleri Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlüğü) Projesi tanıtılmıştır. İşlevsel sözlüklerin bir materyal olarak klasik Türk edebiyatı eğitiminde sağlayabileceği faydalar ele alındıktan sonra Ferrî Mehmed Efendi‟nin hayatı, edebî kişiliği ve eserlerine değinilmiştir. İkinci bölümde çalışmanın yöntemi açıklanmıştır. Üçüncü bölüm, Ferrî Divanı işlevsel sözlüğü ile bağlamlı dizininin yer aldığı bölümdür. Sözlüğün ardından işlevsel sözlüğün kullanılabileceği etkinlik önerilerine yer verilmiştir. Sonuç ve öneriler bölümünde ise çalışmadan elde edilen sonuçlar ve bunlara bağlı önerilere yer verilmiştir. Bu çalışmayla klasik Türk edebiyatı metinlerini anlamlandırma çalışmalarına katkı sağlamak ve dönem metinlerinin anlaşılmasında işlevsel sözlük ve bağlamlı dizin çalışmalarının sağlayabileceği faydaları göstermek amaçlanmıştır.

Classical Turkish literature is a literary tradition which had been alive for six centuries and had introduced numerous divans, mesnevis and prose works, as literary heritage. The evolution, regarding the number of concepts such as world of thought, mentality, perspective on life, culture and language, makes Turkish literature texts more difficult to be comprehensible today. So, in some cases, dictionaries are not solely efficient when it comes to stepping into the universe of these texts. However, functional dictionaries and concordances are materials that facilitate the comprehension of the classical Turkish literature texts. Functional dictionaries and concordances, in the development processes of which dictionaries, encyclopedias, articles, literary histories are consulted, are of the studies enabling the save of time and effort. In this study, it is aimed to state that how functional dictionaries might be useful in literary education of Turkish Literature, and this study also involves the functional dictionary and concordance of "Divan" of Ferri Mehmet Efendi, who lived in the eighteenth century, as a sample material. The meanings of the words and word groups used in "Divan" are alphabetically included with their contexts and, besides, explanations necessary are also available, in addition to the meanings of the words and concepts. In this way, a reader is able to take the opportunity to observe how a word is used in a verse, below the meaning of this word, and so, is able to breathe the air of the meaning universe of the poem. In the introduction part of this study, the subject, the aim, the problem status, and the significance of the study is mentioned. In the theorical framework chapter, which is the first chapter of the study, the themes like literature and education, vocabulary, position of dictionaries in educational processes, functional dictionary studies are available and the information about The Concordances and Functional Dictionaries of Historical and Literary Texts (TEBDIZ) project is given. In addition, Ferri Mehmet Efendi's biography, literary identity and works are mentioned along with the possible benefits of the functional dictionaries as materials, in the progress of literary education of classical Turkish literature. In the second chapter, the methodology used in this study is explained. The third chapter is the chapter that involves the functional dictionary and concordance of "Divan" of Ferri. Additionally, some activity recommendations, during which functional dictionaries might be used, are available. In the conclusions and recommendations part, conclusions of this study and recommendations concerning these conclusions are included. This study aims to make a contribution to the studies concerning the reinterpretation of the classical Turkish literature texts, and also aims to present the probable advantages of using functional dictionaries and concordance studies in the comprehension process of these texts.