Üsküdar'da kadınların kurduğu vakıflar

Vakıf, islâm tarihinde toplumun sosyal, ekonomik ve kültürel yapısını şekillendiren derin köklere sahip bir müessesedir. Bu kurum toplumların dini anlayışları, kültürel etkileşimleri ve sosyal ihtiyaçları doğrultusunda gelişmiş ve İslam medeniyetinde bireyin kamu yararına katkı sunmasının en etkili araçlarından biri haline gelmiştir. Osmanlı döneminde vakıf müessesesi, kadınların aktif biçimde yer aldığı bir alan olmuştur. Böylece hem maddi güçlerini hem de toplumsal rollerini vakıflar aracılığıyla görünür kılma imkânı bulmuşlardır. Bu çalışmada, Osmanlı döneminde Üsküdar’da kadınlar tarafından kurulan vakıflar kapsamlı bir şekilde ele alınarak mekânsal, toplumsal ve iktisadi bağlamda değerlendirilmiştir. Vakıf kurucuların toplumsal konumları, ekonomik tercihleri ve vakıf müessesinin işlevsel çeşitliliği, vakfiye senetleri ışığında incelenmiştir. Araştırma kapsamında 547 kadın vakfı tespit edilmiş olup bunların %79.14’ünün Şer’iyye sicilleri’ne, %20.86’sının ise Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi kayıtlarında yer aldığı tespit edilmiştir. Bu vakıflar arasında eğitim kurumları, dini yapılar, tarikatlar, su yapıları, ev avarızları ve çeşitli taşınmazların yer aldığı çok sayıda farklı amaçlara hizmet eden vakıflar bulunmaktadır. Çalışmada, Üsküdar’da kadınlar tarafından vakfedilen konutlar, dükkânlar, bağlar ve arsalar üzerinden dönemin konut mimarisi ve şehirleşme süreçlerine dair önemli veriler elde edilmiştir. Ayrıca yüzyıllar içerisinde değişen ekonomik koşullara paralel olarak kadınların gayrimenkul vakıflarından para vakıflarına doğru değişen eğilimleri ve bu vakıfların ekonomik dalgalanmalarla olan ilişkisi değerlendirilmiştir. Vakıfların sosyal ve dini boyutları kapsamında, kadınların eğitim kurumlarına ve dini yapılara sağladıkları destekler de çalışmanın odak noktalarından biridir. Özellikle Aziz Mahmud Hüdayi gibi dergâhlar ile kurulan ilişkiler, kadınların manevi yönelimlerini ve tasavvufi çevrelerle olan bağlarını gözler önüne sermektedir. Sonuç olarak bu araştırma, Üsküdar kadınlarının özel yaşam alanlarının dışında vakıf faaliyetleri aracılığıyla toplum içerisinde görünür olduğu, etkin, üretken birer aktör olduklarını ve şehir yaşantısında sosyal dayanışma ve hayırsever kimlikleriyle ekonomik hayata bireysel ve kolektif düzeyde katkılar sunduklarını ortaya koymaktadır. Vakıf belgeleri, kadınların dönemin ekonomik koşullarına duyarlılığını, toplumsal sorumluluk bilinciyle hareket etme iradelerini ve dini, sosyal kurumlarla kurdukları çok yönlü ilişkileri gözler önüne sermektedir. Böylece kadın tarihi ile Osmanlı vakıf literatürüne katkı sağlamak amaçlanmaktadır.

Waqf is an institution with deep roots in Islamic history that shapes the social, economic and cultural structure of society. This institution has developed in line with the religious understandings, cultural interactions and social needs of societies and has become one of the most effective means fort he individual to contribute to the puclic good in Islamic civilisation. During the Ottoman period, the institution of waqf was field in which women actively participated. Thus, they had the opportunity to make both their material power and their social roles visible through waqfs. In this study, the waqfs establihed by women in Üsküdar during the Ottoman period are analysed comprehensively and evaluated in spatial, social and economic contexts. The social position of the waqfs, their economic preferences and the functional diversity of the waqf institution are analysed in the light of the waqf deeds. Within the scope of the research, 547 women’s waqfs were identified, 79.14% of which were recorded in the Sharia Registers and 20.86% in the records of the General Directorate of Waqfs and the Prime Ministry Ottoman Archives. These waqfs include educational institutions, religious buildings, religious orders, water structures, house avariz and various immovable properties.This study reveals that Ottoman women in Üsküdar were active actors in the public sphere through their waqf activities, in addition to their private sphere of life. Waqf documents reveal women’s sensitivity to the economic conditions of the period, their willingness to act with a sense of social responsibility and their multifaceted relations with religious and social institutions. Thus, it is seen that the women of Üsküdar contributed to the shaping of puclic life on an individual and collective level, and it is aimed to contribute to women’s history and Ottoman waqf literatüre.