Meşrutiyetten devrime Güney Azerbaycan bağımsızlık hareketleri (1906-1979)

XX. yüzyıl tüm dünyada mevcut durumun sorgulandığı ve rejim değişikliklerinin meydana geldiği bir dönemdir. İngiliz ve Rus hâkimiyet mücadelesi altındaki İran bu tür rejim hareketlerinden büyük ölçüde etkilenmiştir. Bu tez İran'da meydana gelen rejim hareketlerini 1906 yılında meydana gelen Meşrutiyet hareketinden başlayarak, Pehlevi Hanedanı ve 1979 Devrimi'ne kadar incelemektedir. Tarihi olarak iki devrim arası dönem belirlenirken coğrafya olarak özel bir konumu olan Güney Azerbaycan bölgesi seçilmiştir. Bu bölge ve merkez olarak Tebriz düşünce hareketlerinin merkezi olmuştur. İngiliz ve Rusların hâkimiyet mücadelesine karşı çeşitli fikirler öne sürülmüş ve bağımsızlık hareketleri yürütülmüştür. Kaçar hanedanının yıkılması bağlamında artan dış etkiler ve Pehlevi dönemi Fars milliyetçiliği perspektifinden değerlendirilmiştir. Ardından İkinci Dünya Savaşı sonrası gelişmeler ve İran İslam Devrimi'ne giden süreç açıklanmıştır. Çalışmanın konusunu oluşturan dönemde Tebriz'in önemli bir siyasi ve ekonomik merkez olduğu ve etkinlik gösterdiği tespit edilmiştir. Araştırmada arşiv belgeleri, süreli yayınlar ve basılı kaynaklardan faydalanılmıştır.

The twentieth century was a period marked by questioning the status quo and witnessing regime changes worldwide. Iran, amidst the struggle for dominance between the British and Russians, was significantly impacted by such regime shifts. This thesis delves into Iran's regime movements, spanning from the Constitutional Monarchy movement in 1906 to the Pahlavi Dynasty and the 1979 Revolution. In delineating the historical period between these two revolutions, special attention is given to the Southern Azerbaijan region due to its unique geographical significance. Tabriz, serving as the region's hub, emerged as a center for intellectual movements. Various ideologies were proposed, and independent movements were undertaken in defiance of British and Russian dominance. The escalating external influences amid the collapse of the Qajar dynasty and during the Pahlavi era were analyzed through the lens of Persian nationalism. Subsequently, the post-Second World War developments and the path leading to the Islamic Revolution in Iran were elucidated. It was concluded that Tabriz played a crucial role as a political and economic center during the studied period. The research relied on archival documents, periodicals, and printed sources for its analysis.