Necmeddîn-i Dâye'nin (ö. 654/1256) Mirsâdü'l-'İbâd adlı eserinin hadis ilmi açısından değerlendirilmesi

Ebû Bekir Necmüddîn-i Dâye Abdullah b. Muhammed b. Şâhâver el-Esedî er-Râzî'nin (ö. 654/1256) Mirsâdü’l-ʿIbâd mine’l-mebdeʾ ile’l-meʿâd adlı eserinde yer alan rivayetlerin Hadis ilmi ölçütlerine göre incelenmesini amaçlamıştır. Çalışmanın temel amacı, Mirsâdü’l-ʿIbâd’da yer alan hadislerin kaynaklarını tespit etmek ve sıhhat derecelerini belirlemektir. Necmeddin-i Dâye'nin hadisçiliğini araştırarak, İslam geleneğindeki ilmi mirasa mütevazı bir katkı sunmayı hedeflemektedir. Necmeddin-i Dâye gibi önemli bir mutasavvıf ve müfessirin hadisçi yönünün ele alınarak, eserlerini daha iyi değerlendirme imkânı sunmayı amaçlamıştır. Mirsâdü’l-ʿIbâd, Kübrevî tarikatı müntesiplerinin başucu eserlerinden biridir ve yaratılış mertebelerini detaylı bir şekilde ele almaktadır. Rüya, müşâhede ve zikir esnasında ortaya çıkan nur ve tahayyül edilen renklerin tahlillerini dini yaşamın farklı boyutlarını açıklarken oldukça ayrıntılı değerlendirmektedir. Necmeddin-i Dâye, konuları işlerken sık sık Hz. Peygamber’den rivayet edilen hadislere yer vermektedir. Ancak, zikrettiği hadislerin çoğunun kaynağı ve sıhhat derecesi hakkında bilgi verilmemektedir. Bu durum, eserin Hadis ilmi açısından incelenmesi gerekliliğini doğurmuştur. Çalışmanın yöntemi, eserin tahkikli neşri, Türkçe ve Osmanlıca tercümeleri ile Hamid Algar tarafından yapılan İngilizce tercümesinden yararlanarak, hadislerin orijinal metinlerle karşılaştırılmasını içermektedir. Girişte konu, yöntem ve kaynaklar hakkında bilgi verilip, Necmeddin-i Dâye’nin kısa biyografisi sunulup, Mirsâdü’l-ʿIbâd’ın tanıtımı ve eserin muhtevasına dair bilgiler verilecektir. Birinci bölümde, seçilen hadisler konulara göre tasnif edilecek, hadislerin tahrici yapılacaktır. İkinci bölümde ise, hadisler, kaynakları, nispet yönüyle değerlendirip hadislerin sıhhat dereceleri belirlenecektir. Hadislerin kaynakları, tasnif dönemi ve sonrası temel hadis külliyatından tespit edilecek, kaynağı bulunamayan hadisler benzer rivayetlere göre değerlendirilecektir. Çalışma, betimsel bir tasvir içerecek ve dökümantasyon incelenmesine dayanarak hazırlanacaktır. Necmeddin-i Dâye’nin Mirsâdü’l-ʿIbâd’ı üzerine yapılan mevcut çalışmaların Tasavvuf ve Tefsir alanında yoğunlaştığı, Hadis alanında ise herhangi bir çalışma bulunmadığı tespit edilmiştir. Dolayısıyla bu çalışma, literatürdeki bu boşluğu dolduracak ve Hadis ilmine katkılar sunacaktır.

This study aimed to examine the narrations in the work Mirsâdü’l-ʿIbâd mine’l-mebdeʾ ile’l-meʿâd by Abū Bakr Najm al-Dīn ʿAbd Allāh b. Muḥammad b. Shāhāwar al-Asadī al-Rāzī (d. 1256) according to the criteria of Hadith science. The main objective of the study was to identify the sources and determine the authenticity of the hadiths mentioned in Mirsâdü’l-ʿIbâd. By researching Najm al-Dīn al-Dāya’s contributions to Hadith science, the study aimed to offer a modest contribution to the scholarly heritage within the Islamic tradition. This work sought to provide a better evaluation of the hadith scholar aspects of Najm al-Dīn al-Dāya, an important Sufi and exegete. Mirsâdü’l-ʿIbâd is one of the key texts for the followers of the Kubrawiyya order and comprehensively addresses the stages of creation. The work provides detailed analyses of the light and imagined colors that appear during dreams, observations, and recitations of dhikr, offering extensive explanations of different aspects of religious life. Najm al-Dīn al-Dāya frequently referenced hadiths from the Prophet Muhammad when discussing these topics. However, many of the hadiths he cited do not have specified sources or information regarding their authenticity, which necessitated a detailed examination of the work from the perspective of Hadith science. The methodology of the study involved comparing the hadiths in the original text with their counterparts in major Hadith compilations, using both Turkish and Ottoman translations, as well as the English translation by Hamid Algar. The introduction provided information about the topic, methodology, sources, and a brief biography of Najm al-Dīn al-Dāya. The first chapter presented an introduction to Mirsâdü’l-ʿIbâd and its content. The second chapter categorized the narrations mentioned in the work, identifying their sources and determining their authenticity under various headings. The sources of the hadiths were identified from both classical and post-classical Hadith compilations, with unsourced hadiths evaluated based on similar narrations. The study employed descriptive analysis and document review methods. The literature review indicated that existing studies on Najm al-Dīn al-Dāya and Mirsâdü’l-ʿIbâd were concentrated in the fields of Sufism and exegesis, with no studies found in the field of Hadith science. Thus, this study aimed to fill that gap in the literature and provide significant contributions to Hadith science.