Koçak, FatihKaraduman, Mustafa2026-05-202026-05-2020262026Karaduman, M. (2026). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların annelerinde yaşam kalitesi ile ebeveyn yeterliliği arasındaki ilişkide psikolojik sağlamlık ve aile yılmazlığının aracı rolü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü Özel Eğitim Anabilim Dalı, Konya.https://hdl.handle.net/20.500.12452/20091Yüksek Lisans TeziBu araştırmanın amacı, otizm spektrum bozukluğu (OSB) tanılı çocuğa sahip annelerin yaşam kalitesi, psikolojik sağlamlık, aile yılmazlığı ve ebeveyn yeterliliği düzeyleri arasındaki ilişkileri incelemek ve annelerin yaşam kalitesinin ebeveyn yeterliliği üzerindeki etkisinde psikolojik sağlamlık ve aile yılmazlığının aracı rolünü ortaya koymaktır. OSB tanılı çocukların bakım süreci, anneler üzerinde yoğun fiziksel, duygusal ve sosyal yükler oluşturabilmekte; bu durum annelerin yaşam kalitesi ve ebeveynlik yeterlilikleri üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olabilmektedir. Bu bağlamda, annelerin sahip oldukları psikososyal kaynakların ebeveynlik süreçlerini hangi mekanizmalar aracılığıyla etkilediğinin anlaşılması, hem kuramsal hem de uygulamaya dönük açıdan önem taşımaktadır. Araştırma, nicel araştırma yaklaşımlarından ilişkisel tarama modeli kapsamında, kesitsel bir desenle yürütülmüştür. Araştırmanın örneklemini, Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinde yaşayan ve OSB tanılı çocuğa sahip olan 679 anne oluşturmaktadır. Veri toplama sürecinde, annelerin yaşam kalitesi, psikolojik sağlamlık, aile yılmazlığı ve ebeveyn yeterliliği düzeylerini belirlemek amacıyla geçerliği ve güvenirliği daha önce yapılmış ölçme araçları kullanılmıştır. Nicel verilerin analizinde betimsel istatistiklerin yanı sıra korelasyon analizleri, grup karşılaştırmalarına dayalı parametrik testler ve regresyon temelli aracılık analizleri uygulanmıştır. Aracılık analizleri, Hayes tarafından geliştirilen PROCESS makrosu (Model 4) kullanılarak gerçekleştirilmiş; analizlerde değişkenler arasındaki doğrudan ve dolaylı ilişkiler test edilmiştir. Araştırmada nedensel çıkarımlardan kaçınılarak, bulgular ilişkisel ve açıklayıcı bir çerçevede ele alınmıştır. Nicel verilerin yanı sıra, araştırmada annelere yöneltilen açık uçlu sorular aracılığıyla elde edilen nitel verilerden de yararlanılmıştır. Nitel veriler, çalışmanın nicel bulgularını destekleyici ve açıklayıcı bir amaçla kullanılmıştır. Açık uçlu yanıtlar, betimsel içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiş; analiz sürecinde MAXQDA programından yararlanılmıştır. Nitel veriler kodlanarak temalar oluşturulmuş ve elde edilen temalar frekans ve yüzdeler aracılığıyla nicel bulgularla ilişkilendirilerek yorumlanmıştır. Araştırma bulguları, annelerin yaşam kalitesi ile psikolojik sağlamlık, aile yılmazlığı ve ebeveyn yeterliliği arasında pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler bulunduğunu göstermektedir. Ayrıca, yaşam kalitesinin ebeveyn yeterliliği üzerindeki etkisinde psikolojik sağlamlık ve aile yılmazlığının anlamlı bir aracı role sahip olduğu belirlenmiştir. Nitel bulgular ise annelerin yaşam kalitesini etkileyen temel unsurların aile içi destek, ekonomik koşullar, bakım yükü, sosyal çevreyle ilişkiler ve geleceğe yönelik belirsizlikler olduğunu ortaya koymuş; bu bulgular nicel sonuçları destekler nitelikte değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, bu araştırma OSB tanılı çocuğa sahip annelerin ebeveynlik süreçlerinde psikolojik sağlamlık ve aile yılmazlığının önemli koruyucu ve güçlendirici faktörler olduğunu ortaya koymaktadır. Elde edilen bulguların, ailelere yönelik psikososyal destek programlarının geliştirilmesine, ebeveyn yeterliliğini artırmaya yönelik müdahale çalışmalarının planlanmasına ve aile odaklı sosyal politika ve hizmetlerin güçlendirilmesine katkı sağlayacağı düşünülmektedir.The primary aim of this study is to examine the relationships among quality of life, psychological resilience, family resilience, and parental self-efficacy in mothers of children diagnosed with autism spectrum disorder (ASD), and to determine the mediating roles of psychological resilience and family resilience in the effect of quality of life on parental self-efficacy. The caregiving process for children with ASD may impose substantial physical, emotional, and social burdens on mothers, which can significantly influence their quality of life and parenting competencies. In this context, understanding the mechanisms through which mothers’ psychosocial resources affect parenting processes is of critical importance from both theoretical and practical perspectives. This study was conducted using a quantitative relational survey design within a cross-sectional framework. The sample consisted of 679 mothers of children diagnosed with ASD residing in different geographical regions of Türkiye. Data were collected using previously validated and reliable measurement instruments assessing mothers’ quality of life, psychological resilience, family resilience, and parental self-efficacy. Quantitative data were analyzed using descriptive statistics, correlation analyses, parametric tests based on group comparisons, and regressionbased mediation analyses. Mediation analyses were performed using Hayes’ PROCESS macro (Model 4), through which both direct and indirect relationships among the variables were tested. In accordance with the study design, causal inferences were avoided, and the findings were interpreted within a relational and explanatory framework. In addition to quantitative data, qualitative data obtained from mothers’ responses to open-ended questions were also utilized in the study. These qualitative data were incorporated to support and further explain the quantitative findings. The open-ended responses were analyzed using descriptive content analysis, and the analysis process was conducted with the assistance of the MAXQDA qualitative data analysis software. Participants’ responses were coded, themes were generated, and the resulting themes were interpreted in relation to the quantitative findings using frequency and percentage distributions. The findings revealed positive and statistically significant relationships between mothers’ quality of life and psychological resilience, family resilience, and parental selfefficacy. Furthermore, psychological resilience and family resilience were found to have a significant mediating role in the relationship between quality of life and parental self-efficacy. Qualitative findings indicated that the primary factors influencing mothers’ quality of life included family support, economic conditions, caregiving burden, social relationships, and uncertainty about the future, and these findings were found to be consistent with and supportive of the quantitative results. In conclusion, the results of this study demonstrate that psychological resilience and family resilience function as critical protective and strengthening factors in the parenting processes of mothers of children with ASD. The findings are expected to contribute to the development of psychosocial support programs for families, the planning of interventions aimed at enhancing parental self-efficacy, and the strengthening of family-centered social policies and services.trinfo:eu-repo/semantics/openAccessAile YılmazlıkEbeveyn YeterliliğiOtizm Spektrum BozukluğuPsikolojik SağlamlıkYaşam KalitesiFamily ResilienceParental Self-EfficacyAutism Spectrum DisorderPsychological ResilienceQuality of LifeMaster Thesis