Bilişsel anlambilim çerçevesinde algı eylemlerinin kurulumu: Kavramsal eğretileme kuramı temelli bir uygulama

Bu çalışma, duyusal algıya dayalı kavramlaştırmaları bilişsel anlambilim çerçevesinde, Kavramsal Eğretileme Kuramı (KEK) temelinde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada Türkçedeki görme, işitme, koku, tat, deri, içsel ve vücut pozisyonu duyularıyla ilişkili toplam 17 eylem, kavramsal eğretileme kurulumları bakımından analiz edilmiştir. Çalışmanın veriseti, Türkçe Ulusal Derlemi 3.0’dan (TUD 3.0) elde edilen ve her eylem için 1000 bağımlı dizin içeren toplam 17.000 bağımlı dizinden oluşmaktadır. Bulgular, temel ve temel dışı duyuların soyut kavramların yapılandırılmasında benzer şemalar izlediğini ve her duyunun özgül kavramsal alanlarla ilişki kurduğunu göstermektedir. Analiz edilen duyular arasında, öntür oranı ve kavramsal kümelenme çeşitliliği açısından en yüksek üretkenliğe sahip alanların görme, deri ve vücut pozisyonu duyuları olduğu tespit edilmiştir. Araştırma sonucunda görme duyusu bilgi edinme ve anlama süreçlerini çerçeveleyen temel bir eğretilemeli alan olarak öne çıkarken; işitme duyusu, iletişim, dikkat ve içsel deneyimlerin kavramlaştırılmasında etkili olmuştur. Tat ve koku duyuları, daha sınırlı sayıda eğretilemelerle temsil edilmekle birlikte, haz, tercih ve sezgi gibi öznel değerlendirme alanlarında işlev görmüştür. Deri duyuları kapsamında yer alan dokunma, termal ve ağrı algıları ise, duygusal durumlar ve sosyal ilişkilerin ifadesinde geniş çaplı bir eğretilemeli ağ sunmuştur. Bunun yanı sıra, denge ve hareket duyumları; başarı başarısızlık, kontrol–kayıp, istikrar–çöküş gibi süreçsel ve dinamik kavramların eğretilemeli temsillerine olanak tanımıştır. İçsel duyular ise, özellikle arzu ve tatmin gibi içsel yaşantıların kavramlaştırılmasında belirleyici bir rol üstlenmiştir. Duyular arası bu farklılıklar, algı temelli eğretilemelerin kavramsal örgütlenmesinde hem evrensel hem dile özgü dinamiklerin birlikte işlediğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, Türkçede beden-temelli kavramlaştırmaların çok boyutlu yapısını inceleyen ve duyular arası karşılaştırmalı çözümlemeye dayanan sınırlı sayıdaki araştırmalardan biri olma niteliği taşımaktadır.

This study aims to examine conceptualizations based on sensory perception within the framework of cognitive semantics, grounded in Conceptual Metaphor Theory (CMT). The research analyzes the metaphorical constructions of a total of 17 verbs associated with the senses of vision, hearing, smell, taste, touch (including thermal and pain perception), interoception, and body position in Turkish. The dataset consists of 17,000 dependent constructions, with 1,000 samples collected for each verb from the Turkish National Corpus 3.0 (TNC 3.0). Findings reveal that both primary and non-primary senses follow similar schemas in the structuring of abstract concepts and that each sense is associated with distinct conceptual domains. Among the analyzed sensory modalities, vision, tactile perception, and body position were found to be the most productive in terms of prototype ratios and diversity of conceptual clusters. The results indicate that vision emerges as a central metaphorical domain framing knowledge acquisition and comprehension processes, while hearing proves effective in the conceptualization of communication, attention, and inner experiences. Although the senses of taste and smell are represented by a more limited number of metaphors, they function in domains of subjective evaluation such as pleasure, preference, and intuition. Touch, thermal, and pain perceptions-grouped under tactile senses-offer an extensive metaphorical network for expressing emotional states and social relationships. Additionally, balance and movement sensations enable metaphorical representations of dynamic and processual concepts such as success–failure, control–loss, and stability–collapse. Interoceptive senses play a key role particularly in the conceptualization of internal experiences such as desire and satisfaction. These sensory differences demonstrate that both universal and language-specific dynamics operate in the conceptual organization of perception-based metaphors. In this respect, the study stands out as one of the few comparative analyses of intersensory metaphorical patterns, offering insights into the multidimensional nature of body-based conceptualizations in Turkish.