Muhibbî'nin Türkçe Dîvânı'nda Anâsır-ı Erbaa'dan toprak

Toprak, insanlık tarihinin başlangıcından itibaren varoluşun, bereketin ve nihai dönüşün simgesi olarak hayatın merkezinde yer almıştır. Toprağın taşıdığı bu kadim önem, edebî metinlerde toprağın sadece maddi bir unsur değil; derin bir estetik, teolojik ve felsefi simgeye dönüşmesini sağlamıştır. Dîvân şiiri geleneğinde de şairler, toprağın mütevazılığı, yaratılışın aslı olması ve ölümle kurduğu bağ gibi pek çok özelliği edebî sanatlar vasıtasıyla zengin bir hayal dünyasına taşımışlardır. Kânûnî Sultan Süleyman Han'ın (Muhibbî) Türkçe Dîvânı üzerinde yaptığımız tez çalışmamızda, dîvân taranarak toprak mazmununun yeri, kullanım şekilleri ve anlam katmanları ortaya konulmuştur. Çalışma kapsamında üç dildeki (toprak, hâk, türâb) kullanımlar; Toprak ve Din, Tevazu, Teslimiyet, Fâni Dünya, Arınma ve Ölüm gibi temalar kapsamında sistematik bir tasnife tabi tutulmuştur. İncelemede, tematik bir yaklaşımla toprağın yanı sıra toprakla eş anlamlı yahut ilişkili kelimeler, kıymetli madenler ve topraktan yapılan nesneler gibi anlam ve çağrışım itibarıyla toprakla güçlü ilişkisi olan tüm kavramlar değerlendirmeye alınmıştır. Metin merkezli yürütülen bu analizde, kavramlar etrafında örülen zengin tamlama yapısı ve kalıplaşmış deyim varlığı müstakil başlıklar altında incelenerek Muhibbî'nin özgün ifade dünyası, anlatım incelikleri ve söz sanatı zenginlikleri belirlenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen veriler, sayısal dökümler ve kapsamlı analizler aracılığıyla sunularak toprağın şairin varlık algısındaki merkezi konumu istatistiksel ve niteliksel olarak ortaya konulmuştur.

Earth has occupied a central position in human life since the dawn of history as a symbol of existence, fertility, and the ultimate return. This ancient significance inherent in the earth has enabled earth to transcend being a mere tangible element in literary texts, transforming it into a profound aesthetic, theological, and philosophical symbol. Within the tradition of Dîvân poetry, poets have integrated various attributes of earth—such as its humility, its role as the origin of creation, and its association with death—into a rich world of imagination through the use of literary arts. In this thesis study conducted on the Turkish Dîvân of Sultan Suleiman the Magnificent (Muhibbî), the corpus was meticulously scanned to reveal the significance, usage patterns, and semantic layers of the earth metaphor (mazmun). Within the scope of the study, usages in three languages (Turkish: toprak, Persian: hâk, Arabic: türâb) were subjected to a systematic classification under themes such as Earth and Religion, Humility, Submission, The Transience of the World, Purification, and Death. Adopting a thematic approach, the investigation evaluates all concepts strongly associated with earth in terms of meaning and connotation, including synonyms, related terms, precious metals, and objects made of earth. In this text-centered analysis, the rich structure of noun compounds (tarkib) and the presence of idiomatic expressions built around these concepts were examined under specific headings to determine Muhibbî's unique expressive style, stylistic nuances, and rhetorical richness. The data obtained from the research are presented through numerical breakdowns and comprehensive analyses, establishing the central position of earth in the poet's perception of existence both statistically and qualitatively.