XIX. yüzyıl Kâdirî şairelerde fenâ ve bekâ kavramının tasavvufî kullanımı

Bu çalışma, tasavvuf düşüncesinin merkezinde yer alan "fenâ" ve "bekâ" kavramlarının XIX. yüzyıl Kâdirî şairlerinin eserlerindeki yansımalarını incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı Devleti'nin siyasî, sosyal ve edebî anlamda büyük bir dönüşüm yaşadığı XIX. yüzyıl, aynı zamanda geleneksel tekke kültürünün modernleşme sancıları karşısında varlığını sürdürdüğü bir dönemdir. Tezin giriş bölümünde, dönemin sosyal yapısı, dini hayatı ve özellikle tekkelerin toplumsal düzendeki yeri ele alınmıştır. Birinci bölümde Kâdirîlik tarîkatının kuruluşu, temel esasları ve XIX. yüzyıldaki durumu incelenerek Derviş Selim Sırrî, Kuddûsî, Osman Şems Efendi, Abdünnâfi İffet Efendi ve Seyyid Ahmed Cemâlî gibi dönemin öne çıkan Kâdirî şairlerinin hayatlarına ve edebi kişiliklerine yer verilmiştir. İkinci bölümde ise tezin ana eksenini oluşturan fenâ ve bekâ kavramları, şairlerin dîvânlarındaki beyitler üzerinden analiz edilmiştir. Çalışmada ulaşılan sonuçlara göre: Fenâ, şairler tarafından sâlikin kendi varlığından ve mâsivâdan (Allah dışındaki her şeyden) geçerek ilâhî irâdede yok olması şeklinde işlenmiştir. Bu mertebe, mürşide teslîmiyet ve aşkla ulaşılan mânevî bir "ölmeden önce ölme" hâli olarak tasvîr edilir. Bekâ, fenâ sürecinden sonra sâlikin Hakk'ın sıfatlarıyla yeniden hayat bulması ve "İnsan-ı Kâmil" derecesine yükselmesi olarak ele alınmıştır. Şairler bekâyı, kesret âleminden vahdet âlemine geçişin ve gerçek vuslatın zirvesi olarak nitelemişlerdir. XIX. yüzyıl Kâdirî şairleri, felsefî ve siyasî değişimlerin yaşandığı bir çağda tasavvufun derinlikli kavramlarını lirik ve didaktik bir dille yeniden yorumlamış fenâ ve bekâ öğretisi üzerinden bireyin mânevî kemâle ulaşma yolculuğuna rehberlik etmişlerdir.

This study aims to examine the reflections of the concepts of "fana" and "baqa" which are central to Sufi thought, in the works of XIX.th-century Qadiriyya order poets. The XIX.th century, a period in which the Ottoman Empire underwent a major transformation in political, social, and literary terms, was also a period in which traditional tekke (Sufi lodge) culture maintained its existence in the face of the pains of modernization. The introduction of the thesis discusses the social structure of the period, religious life, and especially the place of tekkes in the social order. The first chapter examines the establishment of the Qadiriyya order, its fundamental principles, and its situation in the XIX.th century; and includes the lives and literary personalities of prominent Qadiriyya poets of the period such as Derviş Selim Sırrî, Kuddûsî, Osman Şems Efendi, Abdünnâfi İffet Efendi, and Seyyid Ahmed Cemâlî. In the second part, the concepts of annihilation (fana) and permanence (baqa), which form the main axis of the thesis, are analyzed through the couplets in the divans of poets. According to the results obtained in the study: Annihilation is depicted by the poets as the seeker's transcendence of his own existence and everything other than God, becoming annihilated in the divine will. This stage is described as a spiritual state of "dying before death" achieved through submission and love to the spiritual guide. Permanence is considered as the seeker's rebirth with the attributes of God after the annihilation process and his ascent to the level of "Perfect Human." The poets have described permanence as the transition from the world of multiplicity to the world of unity and the pinnacle of true union. In conclusion, XIX.th-century Qadiriyya poets, in an era of philosophical and political change, reinterpreted the profound concepts of Sufism in a lyrical and didactic language; they guided the individual on their journey to spiritual perfection through the teachings of annihilation (fana) and subsistence (baqa).