Mimaride metafor: Semiyotik arayüzü üzerinden doğu-batı eksenli bir analiz

Bu tez, mimariyi dilbilimsel bir perspektiften ele alarak metafor, bilişsel anlambilim ve semiyotiğin kesişiminde konumlanmaktadır. Çalışmanın temel argümanı, mimarinin bir barınak üretim pratiğinin çok ötesinde anlam ürettiği ve bu anlam üretiminin temel bilişsel mekanizmasının metafor olduğudur. Teorik çerçeve üç katmandan oluşmaktadır. İlk katmanda Aristoteles'in analoji kuramından Lakoff ve Johnson'ın (1980) Kavramsal Metafor Teorisi'ne uzanan 26 metafor teorisi sistematik bir derlem olarak sunulmaktadır. Lakoff ve Johnson, metaforu retorik bir süsten insan bilişinin temel taşına dönüştürmesiyle çalışmanın kuramsal eksenini oluşturur. İkinci katmanda Saussure, Peirce, Eco, Jakobson ve Lotman gibi düşünürler aracılığıyla metafor-semiyotik arayüzü incelenerek metaforun sözel olmayan gösterge sistemlerinde de işlev gördüğü ortaya konulmaktadır. Üçüncü katmanda analitik kapsam müzik ve resim üzerinden genişletilerek mimariye zemin hazırlanmaktadır. Çalışma aynı zamanda mimari metafor için bedensel, doğasal, makinesel, geometrik ve kültürel-tarihsel olmak üzere özgün bir taksonomi önermektedir. Metodolojik açıdan en özgün katkı ise "Metafor Makinesi" adı verilen analiz çerçevesidir. Bir fotoğraf makinesinin optik mantığından esinlenen bu sistem; mimari nesnenin metaforik analize elverişliliğini ölçen bir epistemolojik sensör ile ardından devreye giren retorik, etkileşimci ve bilişselci olmak üzere üç lensen oluşmaktadır. Söz konusu metodoloji; Sydney Opera Binası, Tac Mahal, Centre Pompidou, Therme Vals ve Divriği Ulu Camii başta olmak üzere on mimari eser üzerinde sınanmıştır.

This thesis investigates metaphor in architecture through a linguistics-first approach, positioning itself at the intersection of metaphor theory, cognitive semantics, and semiotics. The central argument is that architecture communicates meaning far beyond its function as shelter, and that metaphor constitutes the primary cognitive mechanism through which such meaning is generated and perceived. The theoretical backbone is built across three layers. The first is a systematic inventory of 26 metaphor theories spanning from Aristotle's analogical framework to Lakoff and Johnson's (1980) Conceptual Metaphor Theory, which repositioned metaphor from rhetorical ornament to a foundational mechanism of human cognition. The second layer examines the metaphor-semiotics interface through key figures including Saussure, Peirce, Eco, Jakobson, and Lotman, establishing that metaphor operates meaningfully in non-verbal sign systems. The third layer extends the analysis to music and painting before centering architecture as the primary analytical domain. A original taxonomy of architectural metaphor is proposed, classifying metaphors into five categories: bodily, natural, mechanical, geometric, and cultural-historical. The methodological core of the study is an analytical framework termed the "Metaphor Machine," modeled on the optics of a camera. An epistemological sensor first determines whether a given architectural object is amenable to metaphorical analysis, after which three sequential lenses are applied: a rhetorical lens drawing on analogy and substitution theories, an interactionist lens grounded in Richards and Black, and a cognitivist lens informed by Lakoff and Johnson. This framework is tested across ten case studies including the Sydney Opera House, Taj Mahal, Centre Pompidou, Therme Vals, and Divriği Great Mosque, testing the methodology's cross-cultural and cross-period applicability.