Kazakistan'da çağdaş İslam akımlar: Dini yeniden yorumlama ve toplumsal etkileri

Bu yüksek lisans tezi, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından (1991) günümüze uzanan süreçte Kazakistan’daki dinî alanın yeniden yapılanışını tarihsel ve sosyolojik bir bakış açısıyla ele almaktadır. Çalışma, 8. yüzyıldan itibaren kök salan Hanefî Mâtürîdî geleneğini; günümüzde Selefî, Diyobendî, Tebliğ, Nurcu, Gülen, Süleymancı ve Kurancı çizgiler gibi çağdaş akımlarla karşılaştırmalı biçimde inceleyerek süreklilik ve kırılma noktalarını ortaya koyar. Tezin temel amacı, bu akımların ortaya çıkış nedenlerini, yayılma stratejilerini ve Kazak toplumunun dinî kimliği üzerindeki etkilerini analiz etmektir. Ayrıca devletin “güvenlik-hoşgörü dengesi”ne dayalı politikalarının dinî çoğulculuğa yansımaları değerlendirilir. Din sosyolojisi, dinî modernleşme ve radikalizm literatüründen yararlanılarak çok katmanlı bir kuramsal çerçeve kurulmuştur. Çalışmada nitel araştırma yöntemleri kullanılmış; kapsamlı literatür taraması, resmî doküman incelemesi, sınırlı yarı-yapılandırılmış mülakatlar ve içerik analizi bir arada yürütülmüştür. Böylece Selefî-Vehhâbî ideolojilerin yükselişi, Yesevî Nakşibendî tasavvufî mirasın dönüşümü ve Türkiye menşeli cemaatlerin eğitim temelli faaliyetleri bütüncül bir çatı altında değerlendirilmiştir. Sonuç olarak tez, Kazakistan’daki din-devlet-toplum ilişkilerini güncel veriler ışığında yeniden yorumlayarak radikalizmle mücadele, geleneksel tasavvufun korunması ve dinî çoğulculuğun kurumsallaştırılması konularında literatüre ve politika yapıcılarına yönelik kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır.

This master’s thesis analyzes the post-Soviet reconstruction of the religious sphere in Kazakhstan from both historical and sociological perspectives. It juxtaposes the Hanefi-Maturidi tradition—rooted in the region since the eighth century—with contemporary movements such as Salafism, Deobandism, Tablighi Jamaat, Nurcu, the Gülen movement, the Süleymanci order, and Qurʾan-only groups, thereby identifying continuities and ruptures in the country’s Islamic landscape. The primary objective is to examine the drivers behind these currents, their diffusion strategies, and their impact on Kazakh religious identity. The study also evaluates how the state’s “security–tolerance balance” policy shapes religious pluralism. Drawing on the sociology of religion, theories of religious modernization, and radicalism studies, the thesis constructs a multi-layered theoretical framework. Methodologically, the research employs qualitative techniques, combining an extensive literature review, analysis of official documents, a limited set of semi structured interviews, and content analysis. This approach enables a holistic assessment of the rise of Salafi-Wahhabi ideologies, the transformation of the Yesevi Naqshbandi Sufi heritage, and the education-oriented activities of Turkish-origin communities. Ultimately, the thesis offers a comprehensive reassessment of state–religion society relations in Kazakhstan, providing both scholarly and policy-oriented insights into combating radicalism, preserving traditional Sufi structures, and institutionalizing religious pluralism.