Hacı Paşa el-Konevi'nin Mecma'u'l-Envâr fî Cemî'i'l-Esrâr adlı tefsirinin birinci cildinin tahkiki ve incelenmesi

Bir Osmanlı müfessiri olan Hacı Paşa'nın esas adı Celaleddin Hızır'dır. Daha çok tıp alanında tanınmakla birlikte, kelâm ve mantık konularında da değerli çalışmalar yapmış XIV. asır âlimlerindendir. Hacı Paşa'nın tefsir alanındaki eseri Mecma'u'l-Envâr, bir dirayet tefsiridir. Kur'an'ın hem zâhirî, hem de işârî manalarına çok geniş olarak yer vermektedir. Eserde klasik tefsir geleneği hâkim olduğu için dirayet metodunun yanında rivayet metodunun izleri de görülmektedir. Tezimiz bir giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Tezin giriş bölümünde araştırmanın önemi, amacı, metodu ve kaynakları zikredilmiştir. Birinci bölümde Hacı Paşa'nın hayatı ve eserleri üzerinde durulmuş, dirayet ve rivayet açısından incelenip metodu hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Bu bölümde sırasıyla Kur'an'ın Kur'an ile tefsiri, sünnet ile tefsiri, sahabe sözleriyle tefsiri, tabiûn sözleriyle tefsiri incelenmiş, sonra da Konevî'nin Mecma'u'l-Envâr adlı eseri, sebeb-i nüzul ve kıraât ilmi açısından tahlil edilmiştir. İkinci bölümde ise eserin yazma nüshası hakkında temel bilgiler verilmiş, ardından çalışmada izlenen tahkik yöntemi sunulmuştur. Son olarak ilgili eser tahkik edilmiştir.

Haji Pasha, whose name is Jalaladdin Hizir, is a 14th century Ottoman commentator of the Quran. He has done valuable work in theology and issue of logic, lthough more recognized in the medical field. Haji Pasha's work in the field of Quranic interpretation is Majma al-Anwar. This work gives a holistic concept both to the literal and the inner aspects of the meanings in the Quran.Since the classic tradition dominated the work, traces of the narrative method can be seen next to the mainly used logical reasoning method. Our work consists of an introduction and two sections. In the introduction part of the thesis, after mentioning the importance, purpose, method and sources of the research, we have given information about Qur'anic commentary movements in the Ottoman Empire. In the first chapter we focused on the life and works of Haji Pasha, it dealt with Majma al-Anwar in terms of its narrative aspect. Under this heading we examined the interpretation of the Qur'an with the Qur'an itself, with the sunnah, with the words of the Companions, and with the explanation of the successors (tabiûn). We then evaluated the work in terms of asbab al-nuzul and qiraah (readings of the Qur'an). In the second section, after giving introduction information about writing and copy, we presented the method of the investigation of our manuscript and then recorded the verified text.