Türkiye ve ABD başkanlık sistemlerinde üst düzey yönetici atamaları: Siyaset-bürokrasi ilişkileri eksenli bir analizi

Bu tez çalışmasında Türkiye ve ABD’de de yürütme organının üst düzey kamu yöneticilerini atama yetki ve kapsamı, siyaset-bürokrasi ilişkisi bağlamında karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Yine bu çalışmada ayrıca literatür taraması ve karşılaştırmalı analiz yöntemiyle her iki sistemde atama yetkisinin kapsamı, hangi kurumsal denetimlere tabi olduğu ve atama süreçlerinin daha merkezi bir yapıya dönüşmesinin liyakat ile bürokratik tarafsızlık ilkeleri üzerindeki yansımaları ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Türkiye’de yürütme organının üst kademe kamu yöneticileri atama yetkisi üzerinden siyaset-bürokrasi ilişkisini ABD ile karşılaştırarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel sorunsalları; yürütmenin üst düzey atamaları yapma yetkisinin siyaset-bürokrasi ilişkisini nasıl etkilediğinin ve kurumsal denetim mekanizmalarının bulunmadığı veya zayıf olduğu devletlerde üst düzey atama yetkisi kamu yönetiminde siyasal kadrolaşmaya ve tarafsızlık ilkesinin aşınmasına nasıl etki ettiğinin cevabını bulmaktır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Türkiye’de yürütme yetkisi merkezileşmiş, üst kademe kamu personeli atamaları yasama onayına gerek olmadan doğrudan Cumhurbaşkanına bırakılmıştır. Bu durum, kuvvetler ayrılığı ve fren-denge mekanizmalarının işleyişini zayıflatmış ve liyakat tartışmalarını artırmıştır. Buna karşılık, ABD’de başkanın atama yetkisi Senato onayı gibi kurumsal mekanizmalarla denetlenmekte, bu sayede yürütmenin tek taraflı güç biriktirmesi sınırlandırılmaktadır. Türkiye’de hükümetin geniş takdir yetkisinin bürokrasiyi siyasal etkilere açık hale getirdiğini, ABD’de ise kurumsal denetimlerin daha dengeli bir bürokratik yapı oluşturduğunu ortaya koymuştur. Çalışmada kamu yönetiminde bürokratik tarafsızlık, liyakat ve hesap verebilirliğin güçlendirilmesi adına Türkiye’de yürütmenin atama yetkisine yönelik denetim araçlarının geliştirilmesi gerekliliği ve sistemin buna göre yapılandırılması gerekliliği tespit edilmiştir. Bu bulguların, yeni anayasa tartışmalarına ve kamu yönetimi reformlarına ışık tutması beklenmektedir.

This thesis examines the authority and scope of the executive branch to appoint senior public officials in Türkiye and the United States in the context of the relationship between politics and bureaucracy. Furthermore, this study uses literature review and comparative analysis methods to evaluate in detail the scope of appointment authority in both systems, the institutional controls to which it is subject, and the implications of the appointment process becoming more centralized on the principles of meritocracy and bureaucratic impartiality. This study aims to analyze the relationship between politics and bureaucracy in Türkiye by comparing the executive branch's authority to appoint senior public officials with that of the United States. The main issues addressed in the study are how the executive branch's authority to make senior appointments affects the relationship between politics and bureaucracy, and how the authority to make senior appointments in states where institutional oversight mechanisms are absent or weak affects political staffing in public administration and the erosion of the principle of impartiality. With the 2017 constitutional amendment, executive power in Türkiye has been centralized, and appointments of senior public officials have been left directly to the President without the need for legislative approval. This situation has weakened the functioning of the separation of powers and checks and balance mechanisms and increased debates on meritocracy. In contrast, in the US, the president's appointment authority is controlled by institutional mechanisms such as Senate approval, thereby limiting the executive branch's unilateral accumulation of power. The study shows that the government's broad discretionary authority in Türkiye has made the bureaucracy susceptible to political influence, while institutional controls in the US have created a more balanced bureaucratic structure. v The study found that in order to strengthen bureaucratic impartiality, meritocracy, and accountability in public administration, it is necessary to develop oversight tools for the executive branch's appointment authority in Türkiye and to structure the system accordingly. These findings are expected to shed light on the new constitutional debates and public administration reforms.