Ömer En-Nesefi'nin kelami görüşleri

İslâm düşünce tarihinin köklü ve etkili ekollerinden biri olan Mâtürîdî geleneğinin Mâverâünnehir havzasındaki önde gelen temsilcilerinden Ömer Nesefî'nin Kelam anlayışını bütüncül bir bakış açısıyla ele alan bu çalışma, onun söz konusu temsilini ve özetleyerek pratik bir forma kavuşturduğu kelami perspektifi tahlil etmeyi gaye edinmiştir. Ömer Nesefî İslâm düşüncesindeki kelami tartışmaları başta Akâidü'n-Nesefiolmak üzere inanç konularını detaylandırdığı tefsirlerinde belirli bir disiplin ve açıklıkla sunarak Mâtürîdî inanç esaslarının geniş kitlelerce anlaşılmasına ve sistemin tahkim edilmesine öncülük etmiştir. Tezin temel eksenini oluşturan bu çalışma; Nesefî'nin bilginin kaynağı meselesinden başlayarak varlık, ulûhiyet, nübüvvet ve ahiret tasavvuruna kadar uzanan düşünce zincirini mevcut birikimi süzerek nasıl sunduğunu ve bu inanç sistemini mantıksal bir silsile halinde nasıl işlediğini ele almaktadır. Sistemin kurucu zeminini teşkil eden bilgi teorisi Nesefî'nin kÂleminde hakikate erişimi tesadüfî bir kazanım olmaktan çıkarıp bütünüyle usule dayalı ve disiplinli bir sürece dönüştürülür. Onun yaklaşımında duyular ile eşyanın tabiatı keşfedilirken, sadık haber vasıtasıyla duyular ötesi mutlak hakikatler aktarılmakta, akıl ise tüm bu verileri hikmet süzgecinden geçirerek inanç dünyasını sarsılmaz bir bütünlüğe eriştirmektedir. Tezin muhtevasının merkezinde yer alan ilahiyat bahislerinde Nesefî, Allah'ın zâtı ve sıfatları arasındaki o hassas dengeyi Mâtürîdî çizgide büyük bir titizlikle korumaktadır. Evrendeki kusursuz nizamın tek bir mutlak iradeye bağlı olduğunu mantıksal delillerle temellendirirken, Yaratan'ı mahlûkata has niteliklerden tenzih eder. Özellikle yaratma eyleminin (tekvin) ezelî bir sıfat olarak tanımlanması, onun varlık ve oluşa dair dinamik yaklaşımının en somut göstergesidir. İlahî kudretin beşeriyetle kurduğu rahmet köprüsü olan nübüvvet ise peygamberlerin hem gaybî gerçekleri ulaştıran elçiler hem de mucizelerle desteklenmiş ahlâkî numuneler olduğu gerçeği üzerine bina edilir. Varlığın son aşaması olan ahiret bahisleri; kabir hayatından mahşere, mizandan şefaate kadar her bir unsuruyla evrensel adaletin ve ilahî vaadin tecelligâhı olarak işlenir. Netice itibarıyla Ömer Nesefî asırları aşan Akâidü'n-Nesefiaracılığıyla İslam inancının her daim güncelliğini koruduğunu kanıtlamış ve bu inanç sistemini müdafaa edilebilir pratik bir düşünce zeminine dönüştürmüştür.

This study examines the theological (Kalam) perspective of Omar Nasafi, a prominent representative of the Maturidi tradition in the Transoxiana basin. It aims to analyze his systematic representation of Islamic creed and the practical framework he established through his concise summaries. By presenting theological discussions with discipline and clarity, particularly in his seminal work al-Aqaid al-Nasafi, Nasafi pioneered the dissemination of Maturidi principles among wider audiences, thereby strengthening the school's systematic structure. The primary focus of this thesis is to explore Nasafi's logical sequence of thought—ranging from epistemology to existence, divinity, prophethood, and the eschatology—by filtering the cumulative knowledge of his era. His theory of knowledge transforms the pursuit of truth into a methodical process: while the nature of objects is discovered through the senses, metaphysical truths are conveyed via reliable revelation (sadiq khabar), with reason serving as a filter to achieve an unshakeable integrity of faith. In his theological discourse, Nasafi meticulously maintains the balance between God's essence and attributes according to the Maturidi school. He grounds the universal order in a single absolute will while divesting the Creator of temporal attributes. Notably, his definition of the act of creation (takwin) as an eternal attribute reflects a dynamic approach to existence. Furthermore, he treats prophethood as a bridge of mercy, presenting prophets as both messengers of unseen truths and moral archetypes supported by miracles. The afterlife is addressed as the manifestation of universal justice and divine promise, encompassing every stage from the intermediate state (barzakh) to the Day of Judgment. Consequently, through al-Aqaid al-Nasafi, Omar Nasafi demonstrated the enduring relevance of Islamic tenets, transforming them into a defensible and practical intellectual framework.