Osmanlı Devleti'nin denizcilik politikası ve günümüz tarih eğitimindeki yansımaları

Bu tez çalışması, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan yıkılışına kadar izlediği denizcilik politikalarını, donanmanın kurumsal ve teknolojik dönüşümünü bütüncül bir yaklaşımla incelemeyi ve bu tarihsel birikimin günümüz ortaöğretim tarih ders kitaplarında nasıl temsil edildiğini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, kapsamlı bir tarihsel literatür taraması ve eğitim materyali incelemesi olmak üzere birbirini tamamlayan iki ana eksen üzerine kurgulanmıştır. Çalışmanın tarihsel analiz bölümünde; Osmanlı denizciliğinin Karesi Beyliği'nden tevârüs edilen birikimle başlayan kuruluşu, II. Mehmed ve I. Süleyman dönemlerindeki kurumsallaşma süreci, XVII. yüzyıldan itibaren yaşanan teknolojik dönüşüm (kadırgadan kalyona geçiş) ve XIX. yüzyıldaki modernleşme çabaları (buharlı ve zırhlı gemiler) birincil kaynaklar ve modern literatür ışığında değerlendirilmiştir. Osmanlı deniz stratejisinin, sadece fetih odaklı olmadığı; ticaret yollarının güvenliği, lojistik destek ve kıyı savunması gibi çok yönlü bir vizyona dayandığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda Tersâne-i Âmire'nin endüstriyel kapasitesi, taşra tersanelerinin işleyişi ve Bahriye Nezareti'ne uzanan idarî merkezileşme süreci irdelenmiştir. Ayrıca, Pîrî Reis'in idamı, gemilerin karadan yürütülmesi ve II. Abdülhamid dönemi donanma stratejisi gibi literatürde tartışmalı olan konular, dönemin konjonktürü ve arşiv belgeleri ışığında yeniden yorumlanarak akademik bir zemin oluşturulmuştur. Çalışmanın eğitim boyutunda ise; Millî Eğitim Bakanlığı tarafından 2025-2026 eğitim-öğretim yılında okutulan 10. ve 11. sınıf tarih ders kitapları doküman analizi yöntemiyle incelenmiştir. Yapılan analiz sonucunda; ders kitaplarında denizcilik tarihinin büyük oranda siyasî ve askerî olaylar (savaşlar ve antlaşmalar) ekseninde ele alındığı; denizciliğin sosyal, kültürel ve teknolojik boyutlarının (gemi tipleri, denizci yaşamı, tersane teşkilatı) geri planda kaldığı görülmüştür. 10. sınıf ders kitabında denizcilik, fetihleri destekleyen bir unsur olarak sunulurken; 11. sınıf kitabında değişen dünya dengeleri ve modernleşme çabaları ekseninde işlenmiştir. Ancak her iki düzeyde de denizcilik tarihinin öğretiminde kullanılan görsel materyallerin, haritaların ve birincil kaynakların (seyahatnameler, layihalar) sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Çalışma sonucunda, tarih öğretiminde yerleşik olan "kara devleti" öğretisi aşılarak, öğrencilere çok boyutlu bir "denizci devlet" vizyonu kazandırılmasına yönelik müfredat ve içerik önerileri geliştirilmiştir. Bu bağlamda tez, akademik tarihçilik ile okul tarihçiliği arasındaki boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

his thesis aims to examine the maritime policies pursued by the Ottoman State from its foundation to its collapse, and the institutional and technological transformation of the navy through a holistic approach, while analyzing how this historical accumulation is represented in today's secondary education history textbooks. The research is constructed upon two complementary main axes: a comprehensive historical literature review and an evaluation of educational materials. In the historical analysis section of the study, the establishment of Ottoman maritime-starting with the heritage inherited from the Karesi Principality-the institutionalization process during the reigns of Mehmed II and Suleiman I, the technological transformation experienced from the 17th century onwards (the transition from galley to galleon), and the modernization efforts in the 19th century (steamships and ironclads) are evaluated in light of primary sources and modern literature. It has been determined that the Ottoman maritime strategy was not solely conquest-oriented but was based on a multifaceted vision encompassing the security of trade routes, logistical support, and coastal defense. In this context, the industrial capacity of the Imperial Shipyard (Tersâne-i Âmire), the functioning of provincial shipyards, and the process of administrative centralization leading to the Ministry of the Navy (Bahriye Nezareti) are examined. Furthermore, controversial subjects in the literature, such as the execution of Piri Reis, the overland transport of ships, and the naval strategy of the Abdulhamid II era, are reinterpreted in light of the period's conjuncture and archival documents to establish an academic foundation. In the educational dimension of the study, the 10th and 11th-grade history textbooks taught by the Ministry of National Education in the 2025-2026 academic year were examined using the document analysis method. As a result of the analysis, it was observed that maritime history in textbooks is largely addressed within the axis of political and military events (wars and treaties), while the social, cultural, and technological dimensions of maritime (ship types, life at sea, shipyard organization) remain in the background. While maritime is presented as an element supporting conquests in the 10th-grade textbook, it is handled in the 11th-grade book within the framework of changing global balances and modernization efforts. However, it was determined that visual materials, maps, and primary sources (travelogues, memoranda/reports) used in teaching maritime history at both levels are limited. Consequently, curriculum and content recommendations have been developed to overcome the established "land state" doctrine in history teaching and to provide students with a multi-dimensional "maritime state" vision. In this regard, the thesis aims to bridge the gap between academic historiography and school historiography.