Zaruret ve hâcet kavramlarının mâli muamelelere etkileri

İslam hukukuna göre Zaruret Ve Hacet Kavramlarının Mali Muamelelere Etkileri başlıklı bu çalışmada, İslam'ın temel gayelerinden birisi olan "maslahatın temini" ve belli şartlar dahilinde "ihtiyaçların karşılanması" için önemli bir rol oynayan "zaruret ve hâcet"in mâlî muamelelerle irtibatı incelenmeye gayret edilmiştir. İslam'ın korunmasını hedeflediği ve "din, can, mal, ırz ve namus"tan oluşan beş şey için istisnaî ilkelerde koymuştur. Bunlar da zaruret ve hâcetin oluşmasıdır. İbadetlerde kolaylık ilkesi olarak değerlendirilen bu iki durum, mâlî muameler için de gerekçe oluşturmaktadır. Bu araştırmada bu iki haller varsa mâlî işlemlerin hangi şartlar ve hükümlerle sahihe yakın olabileceği incelenmiştir. Ferdî ve toplumsal boyutları bulunan zaruret, şer'î delillerin yardımıyla oluşan ilkelerin, can güvenliği ya da organ eksikliği gibi hayati bir tehlikeye maruz kalındığında istisnaî olarak istifade edilecek adeta kurtuluş kavramlarından birisidir. Hâcet ise giderilmediği zaman kişiyi ya da toplumu daha tehlikeli duruma yani zarara sürükleyecekse bu da yine zarurete dönüşmektedir. Zaruret ve hâcet kavramları birbirine girift hatta örf, adet, mekân, coğrafya farklılıkları gibi sebeplerle bazen birbirlerinin sınırlarını ihlal eden iki kelime olduğu tespit edilmiştir. Çalışmamız giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Girişte çalışmamızın amacı ortaya konularak daha önce bu konuda yapılan çalışmalara işaret edilmiştir. Birinci bölümde zaruret ve hâcet kavramları tarif edilmiş, aralarındaki benzer ve farklı yönlerle irtibatlı diğer ıstılah hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde zaruretin mali işlemlere olan etkisi seçilen örnek üzerinden izah edilmeye gayret edilmiştir. Üçüncü bölümde hâcet mali işlemlere etkisi seçilen örnekler üzerinden detaylandırılmıştır. İslam hukukunda temel ihtiyaçlar "zarurî, hâcî ve tahsînî" olmak üzere üç kısımda ele alınırlar. İnsanlar ve kurumlar da harcamalarını genellikle bu sıralamaya göre yaparlar. Zarurî olanlar daha az sayıda iken, hâcet daha geniş bir alanı oluşturur. İbadetlerle ilgili meselelerde, insan hayatı söz konusu olduğunda ve mâlî muameleler icra edilirken zaruret hali bazen mahzurlu bir şeyin yapılmasını da mubah kılabilir. Bu zaruretin sürekli mi geçici mi olduğuna bazen kişinin kendisi bazen de fakihler karar verirler. Bu tasnife rağmen, zaruret ve hâcet/ihtiyaç kelimelerinin birbirinin yerine yahut birbirini teyit amaçlı kullanıldığına şahit olunmuştur. Mâlî muamelelerin temelinde asıl mubah olma esası bulunmakla birlikte, yeni ortaya çıkan ihtiyaçlar ve koşullar doğrultusunda bazı haram işlemler zarûret veya şiddetli hâcet sebebiyle geçici olarak mübah hale geldiği tespit edilmiştir. Bu durum, İslam hukukunun maslahat ve meşakkatleri kaldırma ilkesiyle uyumludur. Zarûret ve hâcet ilkeleri, çağdaş mâlî muamelelerde dinî sınırların esnek ve insanî ihtiyaçlara duyarlı şekilde yorumlanmasını sağladığı söylenebilir. Böylece İslam hukuku, hem temel şer'î prensiplere bağlı kalmakta hem de modern çağın ekonomik ve sosyal gerçeklerine pratik çözümler sunmaktadır. Sonuçta, her Müslümanın zaruret, hacet ve tahsiniyat durumunu iyi araştırması, ehliyle istişare etmesi ve ona göre mâlî muamelede bulunması, ma'siyete düşmemek için en ehven yol olduğu kanaatine ulaşılmıştır.

This study, titled "The Impact of The Terms Of Necessity And Need On The Modern Financial Treatments," according to the Islamic Law, attempts to examine the connection between "necessity and need," which play a significant role in "ensuring the welfare"—one of Islam's fundamental goals—and "meeting needs" under certain conditions, and financial transactions. Islam has established exceptional principles for five things it aims to protect: religion, life, property, honor, and chastity. These are the occurrence of necessity and need. These two conditions, considered as principles of convenience in worship, also constitute justification for financial transactions. This study examines the conditions and provisions under which financial transactions can approximate validity if these two conditions exist. Necessity, which has individual and social dimensions, is one of the concepts of salvation, to be utilized exceptionally when faced with a vital danger, such as life safety or organ loss, and principles established with the help of Sharia evidence. If a need, if left unfulfilled, will lead an individual or society to a more dangerous situation, that is, to harm, this also becomes a necessity. It has been determined that the concepts of necessity and need are intertwined, and sometimes even transgress each other's boundaries due to reasons such as customs, traditions, location, and geography. Our study consists of an introduction and three sections. The introduction outlines the purpose of our study and points to previous studies on this topic. The first section defines the concepts of necessity and need, and provides information on other related terminology, both similar and different. The second section attempts to explain the impact of necessity on financial transactions using a selected example. The third section details the impact of need on financial transactions using selected examples. In Islamic law, basic needs are classified into three categories: "necessary," "hajj," and "tahsini." People and institutions generally spend their expenses in this order. While "necessary" needs are fewer in number, "necessary" needs constitute a broader scope. In matters related to worship, when human life is at stake, and when conducting financial transactions, necessity can sometimes make it permissible to do something objectionable. Whether this necessity is permanent or temporary is determined by the individual themselves, and sometimes by jurists. Despite this classification, the terms "necessity" and "need" are used interchangeably or to confirm one another. While the fundamental principle of permissibility underlies financial transactions, it has been observed that, in response to emerging needs and circumstances, some forbidden transactions have become temporarily permissible due to necessity or urgent need. This situation is consistent with Islamic law's principle of eliminating benefits and hardships. It can be said that the principles of necessity and need enable a flexible interpretation of religious boundaries in contemporary financial transactions and a sensitivity to human needs. Thus, Islamic law both adheres to fundamental Sharia principles and offers practical solutions to the economic and social realities of the modern age. Ultimately, it has been concluded that the best way to avoid sin is for every Muslim to thoroughly investigate their needs, obligations, and allocations, consult with those in authority, and act financially accordingly.