Öğretmen adaylarında üretken yapay zekâ okuryazarlığının modellenmesinde etik ve sosyal risk farkındalığı, teknolojiyle öğretim yapmaya ilişkin duygular ve kişisel değişkenlerin rolü
| dc.contributor.advisor | Durak, Hatice Yıldız | |
| dc.contributor.author | Yılmaz, Fırat Yaşar | |
| dc.date.accessioned | 2026-06-30T12:40:10Z | |
| dc.date.available | 2026-06-30T12:40:10Z | |
| dc.date.issued | 2026 | |
| dc.date.submitted | 2026 | |
| dc.department | NEÜ, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Anabilim Dalı | |
| dc.description.abstract | Bu araştırmanın amacı, öğretmen adaylarının üretken yapay zekâ (ÜYZ) okuryazarlığını yordayan değişkenlerin belirlenmesi ve bu değişkenler arasındaki ilişkilerin yapısal bir model çerçevesinde incelenmesidir. Araştırmada öğretmen adaylarının ÜYZ okuryazarlık düzeyleri ile teknoloji ile öğretim yapmaya ilişkin duygular, ÜYZ'nin etik ve sosyal zararlarına yönelik risk farkındalığı ve yaş, BİT kullanım düzeyi, teknoloji kullanım süresi, ÜYZ kullanım süresi ile ÜYZ yeterlilik düzeyi gibi kişisel değişkenler arasındaki ilişkiler bütüncül bir yapısal model aracılığıyla analiz edilmiştir. ÜYZ teknolojilerinin eğitim ortamlarına hızla entegre olduğu günümüzde öğretmen adaylarının bu araçları pedagojik, eleştirel ve etik bir perspektifle kullanabilme kapasitelerinin anlaşılması büyük önem taşımaktadır. Çalışma, nicel araştırma yöntemlerinden korelasyonel araştırma modeli benimsenerek yürütülmüştür. Araştırmanın örneklemini 2025-2026 eğitim-öğretim yılında Necmettin Erbakan Üniversitesi'nde öğrenim gören ve araştırmaya gönüllü olarak katılan 274 öğretmen adayı oluşturmaktadır. Veri toplama sürecinde Kişisel Bilgi Formu, Teknoloji ile Öğretim Yapmaya İlişkin Duygu Ölçeği, ÜYZ Okuryazarlığı Ölçeği ve ÜYZ'nin Etik ve Sosyal Zararlarına Yönelik Risk Farkındalığı Ölçeği kullanılmıştır. Toplanan veriler IBM SPSS 25 ve SmartPLS 4 yazılımları aracılığıyla analiz edilmiştir. Betimsel istatistikler ve Pearson korelasyon analizlerinin yanı sıra değişkenler arasındaki yordayıcı ilişkilerin incelenmesi amacıyla Kısmi En Küçük Kareler Tabanlı Yapısal Eşitlik Modellemesi (PLS-SEM) yöntemi uygulanmıştır. Araştırma sonuçları, öğretmen adaylarının ÜYZ okuryazarlık düzeylerinin orta düzeyde seyrettiğini ortaya koymaktadır. Yapısal model sonuçlarına göre BİT kullanım düzeyi, teknoloji kullanım süresi, ÜYZ kullanım süresi ve yaş değişkenlerinin ÜYZ okuryazarlığı üzerinde istatistiksel olarak anlamlı etkiler oluşturduğu belirlenmiştir. Teknoloji ve ÜYZ kullanım sürelerinin okuryazarlık üzerindeki etkisinin negatif yönlü olması dikkat çekici bir bulgu olarak öne çıkmaktadır. Bu durum, kullanım süresinin artmasının nitelikli bir okuryazarlık gelişimi için tek başına yeterli olmadığını; ÜYZ araçlarının yüzeysel veya pasif biçimde kullanılması durumunda eleştirel okuryazarlık becerilerinin sınırlı kalabileceğini ortaya koymaktadır. Teknoloji ile öğretim yapmaya ilişkin duygular incelendiğinde yalnızca keyif boyutunun ÜYZ okuryazarlığını pozitif ve anlamlı biçimde yordadığı görülmüş; kaygı ve öfke boyutlarının istatistiksel olarak anlamlı bir etki göstermediği tespit edilmiştir. Etik ve sosyal risk farkındalığı değişkenleri ile ÜYZ yeterlilik düzeyinin ÜYZ okuryazarlığı üzerinde doğrudan anlamlı bir etkisinin bulunmadığı belirlenmiştir. Bu bulgular, farkındalığın uygulamaya dönüşmesinde ek destekleyici mekanizmalara ihtiyaç duyulduğuna ve yüksek öz-yeterlilik algısının her durumda nesnel okuryazarlık düzeyine karşılık gelmeyebileceğine işaret etmektedir. Kurulan yapısal modelin ÜYZ okuryazarlığındaki varyansın yaklaşık %67'sini açıklaması, önerilen modelin güçlü bir açıklayıcılığa sahip olduğunu göstermektedir. Elde edilen bulgular, ÜYZ okuryazarlığının yalnızca teknoloji kullanım süresine bağlı olmayıp; kullanım deneyiminin niteliği, teknoloji ile öğretime yönelik olumlu duygusal eğilimler ve bireysel özelliklerle birlikte şekillendiğini ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda öğretmen yetiştirme programlarında ÜYZ teknolojilerinin pedagojik, eleştirel ve bilinçli kullanımını destekleyen uygulamalara yer verilmesinin alanyazına ve eğitim politikalarına katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir. | |
| dc.description.abstract | This study aims to identify the variables predicting pre-service teachers' generative artificial intelligence (GAI) literacy and to examine the relationships among these variables within a structural model. The relationships between pre-service teachers' GAI literacy levels and their emotions related to teaching with technology, risk awareness regarding the ethical and social harms of GAI, and personal variables such as age, ICT usage level, technology usage duration, GAI usage duration, and GAI proficiency level were analyzed through a comprehensive structural model. Given that GAI technologies are rapidly being integrated into educational settings, understanding pre-service teachers' capacity to use these tools from a pedagogical, critical, and ethical perspective is of great importance. The study was conducted using a correlational research design within the framework of quantitative research methods. The sample consisted of 274 pre-service teachers enrolled at Necmettin Erbakan University during the 2025-2026 academic year who participated in the study on a voluntary basis. A Personal Information Form, the Emotions Related to Teaching with Technology Scale, the GAI Literacy Scale, and the Risk Awareness Scale Regarding the Ethical and Social Harms of GAI were used as data collection instruments. The collected data were analyzed using IBM SPSS 25 and SmartPLS 4 software. In addition to descriptive statistics and Pearson correlation analyses, Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) was employed to examine the predictive relationships among the variables. The findings indicate that pre-service teachers' GAI literacy levels are at a moderate level. According to the structural model results, ICT usage level, technology usage duration, GAI usage duration, and age were found to have statistically significant effects on GAI literacy. The negative direction of the effects of technology and GAI usage durations on literacy stands out as a noteworthy finding. This indicates that an increase in usage time alone is insufficient for the development of quality literacy and that critical literacy skills may remain limited when GAI tools are used in a superficial or passive manner. Regarding emotions related to teaching with technology, only the enjoyment dimension significantly and positively predicted GAI literacy, whereas the anxiety and anger dimensions did not demonstrate statistically significant effects. Ethical and social risk awareness variables and GAI proficiency level were found to have no direct significant effect on GAI literacy. These findings suggest that additional supportive mechanisms are needed for awareness to translate into practice, and that high self-efficacy perceptions may not always correspond to objective literacy levels. The structural model's ability to explain approximately 67% of the variance in GAI literacy demonstrates that the proposed model possesses strong explanatory power. The findings reveal that GAI literacy develops not solely through the duration of technology use, but in conjunction with the quality of usage experience, positive emotional orientations toward teaching with technology, and individual characteristics. Accordingly, it is considered that incorporating practices supporting the pedagogical, critical, and conscious use of GAI technologies into pre-service teacher education programs will contribute to the literature and educational policies. | |
| dc.identifier.citation | Yılmaz, F. Y. (2026). Öğretmen adaylarında üretken yapay zekâ okuryazarlığının modellenmesinde etik ve sosyal risk farkındalığı, teknolojiyle öğretim yapmaya ilişkin duygular ve kişisel değişkenlerin rolü. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Anabilim Dalı, Konya. | |
| dc.identifier.uri | https://hdl.handle.net/20.500.12452/20158 | |
| dc.identifier.yoktezid | 1007572 | |
| dc.language.iso | tr | |
| dc.publisher | Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü | |
| dc.relation.publicationcategory | Tez | |
| dc.rights | info:eu-repo/semantics/openAccess | |
| dc.subject | Üretken yapay zekâ | |
| dc.subject | Yapay zekâ okuryazarlığı | |
| dc.subject | Öğretmen adayları | |
| dc.subject | Teknoloji ile öğretim | |
| dc.subject | Risk farkındalığı. | |
| dc.subject | Generative artificial intelligence | |
| dc.subject | Artificial intelligence literacy | |
| dc.subject | Pre-service teachers | |
| dc.subject | Teaching with technology | |
| dc.subject | Risk awareness | |
| dc.title | Öğretmen adaylarında üretken yapay zekâ okuryazarlığının modellenmesinde etik ve sosyal risk farkındalığı, teknolojiyle öğretim yapmaya ilişkin duygular ve kişisel değişkenlerin rolü | |
| dc.title.alternative | The role of ethical and social risk awareness, emotions related to teaching with technology, and personal variables in modeling generative artificial intelligence literacy among pre-service teachers | |
| dc.type | Master Thesis |
