İsmâilî gelenekte Nâsır-ı Hüsrev'in yeri

İslâm coğrafyasında siyasî ve itikâdî bir hareket olarak zuhur eden İsmâilî mezhebi, tarihsel süreçte pek çok siyasî ve mezhepsel olayda adını yazdırmış ve gizlilik (setr) prensibi ile tanınmıştır. Tarih boyunca davet faaliyetlerinde başarılı rol oynamıştır. İlk başlarda gizli olarak yürütülen davet hareketleri, ilk Fâtımî halifesi Ubeydullah el-Mehdî’nin kendisini mehdî olarak ilan etmesi ile birlikte açık bir şekilde devam ettirilmiştir. İnsanları İsmâilî mezhebine kazandırmak ve mezhebi İslam coğrafyasına yaymak amacıyla İslam dünyasının dört bir yanına dâîler gönderilmiştir. V./XI yüzyılda Horasan’da davet faaliyeti yürüten bu dâîlerden biri, Nâsır-ı Hüsrev’dir. Bu araştırmada, İsmâilîliğin Horasan’a girişi, tarihsel süreci, Nâsır-ı Hüsrev döneminde Horasan İsmâilîliğinin durumu, Nâsır-ı Hüsrev’in davet faaliyetlerindeki etkisi ve mezhepsel düşünceleri tarihsel veriler çerçevesinde incelenmiştir. Görevli oldukları bölgelerde güvenlik tehlikesi nedeniyle gizlilik prensibine tabi olan ve kimliklerini insanlardan gizleyen dâîler, gittikleri bölgelerde farklı şekil ve şemalarla ortaya çıkmışlardır. Nâsır-ı Hüsrev döneminde Horasan’ın bazı bölgelerinde İsmâilî davetin faaliyette olduğu bilinse de, bölgedeki Ehl-i Sünnet mezhebine bağlı devlet 4 ve halk tarafından önlenmeye çalışılmıştır. Hakîm ve şair sıfatı ile tanınan Nâsır-ı Hüsrev, Horasan’da Yeni Eflatuncu felsefeyi benimseyenlerden biridir. İsmâilî düşünceyi, Farsça ve Arapça dillerinde nazım ve nesir halinde çeşitli eserler telif ederek insanlara aktarmaya çalışmıştır. Üç bölümden oluşan bu araştırmanın birinci bölümünde İsmâilîliğin tarihsel süreci, İkinci bölümünde Nâsır-ı Hüsrev öncesi İsmâilîliğin Horasan’a girişi ve üçüncü bölümde ise Nâsır-ı Hüsrev ve İsmâilî düşüncesi incelenmiştir.

The Ismaili sect, which emerged as a political and theological movement in the Islamic geography, has made its name in many political and sectarian events in the historical process and is known for its principle of secrecy (setr). It has played a successful role in invitation activities throughout history. The invitation movements, which were carried out secretly at first, were continued openly after the first Fatimid caliph Ubaydullah al-Mahdi declared himself as the Mahdi. In order to bring people to the Ismaili sect and spread the sect throughout the Islamic geography, dais were sent all over the Islamic world. One of these dais, who carried out invitation activities in Khorasan in the V./XI century, was Nâsir-i Khusraw. In this study, the entry of Ismailism into Khorasan, its historical process, the situation of Ismailism in Khorasan during the reign of Nâsir-i Khusraw, the influence of Nâsir-i Khusraw on the invitation activities and his sectarian thoughts are analysed within the framework of historical data. Dais, who were subject to the principle of secrecy due to the danger of security in the regions they were assigned to and who concealed their identities from people, emerged with different shapes and schemes in the regions they travelled to. Although it was known that the Ismaili call was active 6 in some parts of Khorasan during the reign of Nâsir-i Khusraw, it was tried to be prevented by the state and the people of the region who adhered to the Ahl al-Sunnah sect. Nâsir-i Khusraw, who was known as a physician and poet, was one of those who adopted the Neoplatonic philosophy in Khorasan. He tried to convey Ismaili thought to the people by composing various works in verse and prose in Persian and Arabic. In the first part of this research, which consists of three parts, the historical process of Ismailism, the entry of Ismailism into Khorasan before Nâsir –i Khusraw in the second part and Nâsir-i Khusraw and Ismaili thought in the third part are analysed.