Cumhuriyet dönemi ansiklopedilerinde Hz. Muhammed tasavvuru

Bu çalışmada, Cumhuriyet dönemi ansiklopedilerinde Hz. Muhammed (s.a.v) tasavvuru incelenmiş; bu kapsamda telif ve tercüme olmak üzere on bir ansiklopedide yer alan ilgili maddeler içerik, yöntem, kaynak kullanımı, yazar profili ve yaklaşım tarzı bakımından değerlendirilmiştir. Araştırmada, ansiklopedilerde ortaya konulan Hz. Muhammed (s.a.v) tasavvurunun erken dönem İslamî kaynaklarla uyumu esas alınmış ve dönemin ilmî, siyasî ve fikrî atmosferinin metinlere yansımaları tespit edilmeye çalışılmıştır. İnceleme sonucunda, özellikle Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde devlet eliyle hazırlanan veya tercüme ettirilen bazı ansiklopedilerde klasik İslamî kaynaklarla tam olarak bağdaşmayan, oryantalist literatürün etkisini taşıyan ve yer yer yerli oryantalist bir söylem üreten bir yaklaşımın benimsendiği görülmüştür. Bu eserlerde Hz. Muhammed (s.a.v), çoğunlukla tarihsel bir şahsiyet olarak ele alınmış; nübüvvet ve vahiy boyutu geri planda bırakılmış, kullanılan dil ve seçilen içerik dönemin modernleşme, laiklik ve ulus-devlet anlayışı doğrultusunda şekillenmiştir. Buna karşılık, özellikle İslâm-Türk Ansiklopedisi ile Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nin erken dönem İslamî kaynaklara dayalı, ilmî yöntem ve kaynak kullanımını önceleyen tutarlı ve kapsamlı bir yaklaşım sergilediği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Cumhuriyet dönemi ansiklopedilerinde Hz. Muhammed (s.a.v) tasavvurunun tek tip olmadığı; özellikle rejimin ilk yıllarında ideolojik yaklaşıma bağlı olarak önemli farklılıklar gösterdiği ortaya konulmuştur.

This study examines the portrayal of Prophet Muhammad (s.a.v) in encyclopedias of the Republican era; within this scope, the relevant articles in eleven encyclopedias, both original works and translations, are evaluated in terms of content, methodology, use of sources, author profile, and approach. The research focuses on the compatibility of the portrayal of Prophet Muhammad (peace be upon him) presented in the encyclopedias with early Islamic sources and attempts to identify the reflections of the scientific, political, and intellectual atmosphere of the period in the texts. As a result of the examination, it was observed that some encyclopedias prepared or translated by the state, especially in the early years of the Republic, adopted an approach that did not fully align with classical Islamic sources, carried the influence of Orientalist literature, and sometimes produced a local Orientalist discourse. In these works, Prophet Muhammad (s.a.v) was mostly treated as a historical figure; The aspects of prophethood and revelation have been relegated to the background, and the language used and content chosen have been shaped in accordance with the modernization, secularism, and nation-state concepts of the period. In contrast, it has been determined that the Encyclopedia of Islam-Turkey and the Encyclopedia of Islam of the Turkish Religious Affairs Foundation, in particular, exhibit a consistent and comprehensive approach based on early Islamic sources, prioritizing scholarly methods and source usage. As a result, it has been shown that the conception of Prophet Muhammad (s.a.v) in the encyclopedias of the Republican era is not uniform; it shows significant differences, especially in the early years of the regime, depending on the ideological approach.